Sociale problemen

De komst van een mijnbouwbedrijf wordt meestal gezien als een kans voor economische ontwikkeling. De winst is voor het bedrijf en voor de centrale overheid. De lokale gemeenschappen betalen de kosten: milieuvervuiling, het verloren gaan van de oude manier van leven, langetermijn economische problemen, problemen met de volksgezondheid, toestroom van nieuwe inwoners, alcohol- en drugsproblemen.

1. Toename van conflicten

Veel dorpen en steden in mijnbouwgebieden groeien door de komst van werkzoekenden en hun families, en door de komst van boeren die door de mijn hun land zijn kwijtgeraakt. Dit verhoogt de druk op allerlei diensten en verandert het karakter van de betreffende plaats. Alcoholmisbruik, prostitutie, drugsgebruik en misdaad kunnen toenemen door het groeiende bevolkingsaantal en dat leidt vaak weer tot conflicten tussen de oude en de nieuwe bewoners.

2. Aanwezigheid militairen in het gebied leidt tot onrust

Begin 2007 werden bijna 1.000 Amerikaanse militairen gestationeerd in San Marcos. ‘Een humanitaire missie’, zegt de Amerikaanse ambassade in Guatemala. Maar waarom gaan er juist soldaten naar een gebied waar de sociale onrust al zo groot is? Hebben de militairen een taak bij de aanpak van de drugshandel?

3. Beperking toegang tot land en water en onttrekken landbouwgrond aan productie

Bij de aanleg van een mijn en alle infrastructuur daaromheen wordt het voor de bevolking moeilijker om zich vrij door het gebied te bewegen en komen mogelijk waterbronnen op omheind terrein te liggen en zijn dan niet langer te gebruiken. Grond die voorheen een productiefunctie had wordt niet langer gebruikt en het komt ook voor dat door de veranderde waterhuishouding in een gebied landbouwgrond uitdroogt.

4. Verstoorde gemeenschappen

Eric Gruloos is een Belgische priester die als missionaris naar Guatemala kwam en al jaren pastoor is in San Miguel Ixtahuacán, in het departement van San Marcos. Met eigen ogen ziet hij de milieuschade die het mijnbouwbedrijf in zijn parochie aanricht. Maar hij maakt zich ook grote zorgen over de verdeeldheid die de mijn brengt binnen de plaatselijke gemeenschappen. Het handjevol arbeiders dat werk heeft gevonden in de mijn neemt het op voor het bedrijf, en dat leidt tot spanningen. Jonge onderwijzers zonder werk krijgen de kans op de loonlijst van de goudmijn te komen, en daarmee wordt de stem van de kritiek gesmoord. Bovendien heeft de mijnbouwmaatschappij onlangs de bouw van enkele protestantse kerken mogelijk gemaakt, en dat dreigt bestaande religieuze tegenstellingen verder aan te scherpen.

5. Schendingen van de rechten van inheemse volken

Volgens artikel 169 van de ILO moeten inheemse volken geconsulteerd worden voordat er op hun grondgebied grootschalige ontwikkelingen kunnen plaatsvinden. Het artikel vermeldt helaas niet hoe dat dan moet, dat free, prior and informed consent. In San Marcos ruziën bevolking en bedrijf of die consultaties nu wel of niet plaatsgevonden hebben. De bevolking vindt van niet en overal in Guatemala organiseert de bevolking haar eigen volksraadplegingen, die steevast een luid en duidelijk ‘nee’ tegen de mijnbouw laten horen. Het Hooggerechtshof heeft, meer dan anderhalf jaar na de eerste volksraadpleging, beslist dat deze raadplegingen rechtsgeldig zijn. Hoera? Niet helemaal, want het hof zei erbij: ‘maar niet bindend’.

Tweede ‘invasie’

Veel Maya-organisaties en -gemeenschappen beschouwen de komst van de internationale mijnbouwbedrijven als een respectloze ‘tweede invasie’ in het woongebied van de Maya’s; de mijnbouwactiviteiten veroorzaken destructie en zullen op de langere termijn geen enkel voordeel opleveren voor de bevolking van Guatemala. De mijnbouw betekent ook een spirituele ramp, omdat ze gepaard gaat met vernietiging van de bergen, waar zich de voor de Maya’s zo belangrijke altaren en offerplaatsen bevinden. Door de mijnbouwprojecten worden gemeenschappen gedwongen hun woongebied te verlaten, wordt de cultuur ondermijnd en komt het verbouwen van het basisproduct maïs verder onder druk te staan. We hebben wel ontwikkeling nodig, zeggen de Maya’s, maar dan een heel ander soort ontwikkeling. Ontwikkeling die uitgaat van respect voor mens en natuur, ontwikkeling die duurzaam is, die voortbouwt op lokale tradities. Daarvoor lijkt in het huidige politieke klimaat van Guatemala en haar internationale donoren echter niet veel ruimte.

6. Een zware last voor vrouwen

De effecten van mijnbouw zijn groot voor iedereen. Toch dragen in veel gevallen de vrouwen een nog zwaardere last. In veel landen is het recht van vrouwen op eigendom van land beperkt; ze hebben geen eigendomspapieren van het land dat zij bewerken. Dat betekent dat zij geen schadeloosstelling ontvangen in het geval van onteigening. In het geval van onderhandelingen tussen mijnbouwbedrijven en gemeenschappen zijn vrouwen vaak uitgesloten van deelname. Ook in San Marcos zien we die achtergestelde positie van vrouwen terug.

Watervuiling en een tekort aan water is zeker voor vrouwen een groot probleem. De tijd die vrouwen moeten investeren in het halen van water neemt toe en daarmee is er minder tijd voor andere taken, voor vrije tijd en onderwijs.