Tussenbalans na de breuk met de bisschoppen

Dagblad Trouw bracht donderdag 11 februari 2010 het nieuws over de breuk met de rooms katholieke bisschoppen prominent op de voorpagina. Enkele dagen later vraagt Erik de Wit, hoofd communicatie bij Solidaridad, aan Nico Roozen een eerste balans op te maken van de reacties.

Trouw bracht het nieuws prominent. Had je dat verwacht?

De redactie van Trouw volgt het werk van Solidaridad altijd nauwgezet  en met gevoel voor nieuwswaarde. Ze zaten op het vinkentouw; maar dat ze zo stevig zouden uitpakken had ik toch niet verwacht. Andere media moesten wel met een berichtje volgen. De kop in  'Volzin'  is leuk. 'Solidaridad slaat zijn vleugels uit'; zo positief is het eigenlijk.

Wat was je inhoudelijk oordeel over de ruime aandacht in Trouw?

Hun berichtgeving van donderdag was een goed journalistiek product. Correct in de berichtgeving en met voldoende afstand. Zaterdag volgde nog een hoofdredactioneel commentaar en een analyse van Han Koch. Altijd even scherp. Han legt de vinger op de gevoelige plek. Het zou voor Solidaridad ondenkbaar geweest zijn om de zeggenschap over de door ons vergaarde middelen toe te vertrouwen aan de bisschoppen. De donateur zou dat niet begrijpen en accepteren. Terecht constateert Trouw dat het 'twee werelden' zijn. We zijn uit elkaar gegroeid. Het is spijtig maar waar.

Was je het eens met Trouw dat Solidaridad de relatie met de parochies los moet laten?

Dat zou naar mijn gevoel alleen zo moeten zijn als het beleid van de bisschoppen gedragen zou worden door de kerkgemeenschap. Wij gaan niet mee met de kerkvisie dat 'de kerk daar is waar de bisschop is'; 'kerk, wij samen' is meer onze visie. Solidaridad roept niet zozeer op tot 'kerkelijke ongehoorzaamheid'. Wij hebben een enquête uit laten gaan waarin we de mening van de parochies peilen over ons standpunt. En we leggen hen de vraag voor of zij ons werk willen blijven ondersteunen. Het grondvlak beslist. Als er voldoende parochies zijn die bij ons blijven, zullen we hen ondersteunend informatiemateriaal blijven aanleveren. Het collecterooster biedt hiertoe de mogelijkheid; er zijn roostervrije perioden.

Een krant met protestantse wortels zou moeten begrijpen dat de plaatselijke geloofsgemeenschap eigen keuzes zou moeten kunnen maken.

Wat vond je van de reactie van de Bisschoppenconferentie. Zij spraken over een 'publicitaire uitglijder'.

Nou ja, er ligt hier en daar nog wat sneeuw, dus je moet inderdaad uitkijken.

Maar in alle ernst. De 'uitglijder' werd niet beargumenteerd. Met zo'n truc ontloop je een inhoudelijk debat. Voorts was de reactie vooral verwarrend. In het communiqué worden twee zaken door elkaar gehaald. De bisschoppen hebben inderdaad ingestemd met een statutenwijziging waardoor Solidaridad een modern bestuurlijke toezicht krijgt in de vorm van een Raad van Toezicht en niet meer met een bestuur met kerkelijke vertegenwoordigers. Deskundigheid wordt belangrijker dan vertegenwoordiging. Maar het was goed denkbaar geweest dat Solidaridad-nieuwe-stijl een uitvoeringsorganisatie van de adventsactie was gebleven. Als het beleidskader daarvoor de ruimte had geboden. Maar dat is niet het geval. De bisschoppen gaan echt een conservatieve lijn uitzetten. 

Inmiddels is er ook een artikel verschenen in het Katholiek Nieuwsblad, toch de officieuze spreekbuis van de bisschoppen.

In het artikel van de perschef van mgr. Punt, Jan Peeters, zie je hoe er echt gedacht wordt over ons werk. Solidaridad wordt weggezet als 'zeer links' en onze programma's 'staan op gespannen voet met de sociale en zedenleer van de bisschoppen'. Er wordt zelfs gesproken over 'een strijd tegen de Kerk die mede gefinancierd wordt met Nederlands collectegeld'. Daarom is het nodig dat ‘de bisschoppen hun verantwoordelijkheid weer terugnemen'.

De opeenvolgende bisschoppelijke referenten voor missie & ontwikkelingssamenwerking Alfrink, Bluyssen, Ernst en Muskens krijgen een snier en hebben 'alleen maar welwillend toegekeken'. Onthullend is deze analyse. Het verheldert de intenties van de nieuwe generatie orthodoxe bisschoppen en de afstand die zij nemen tot het inspirerende viermanschap dat zij bij het oud vuil zetten.   

En de reacties van de collega organisaties?

Ze hebben ook een moeilijk verhaal te verkopen.

Cordaid benadrukt vooral dat zij de dialoog zoekt met de rk kerk en de band met de bisschoppen wil behouden. Feit is echter dat de dialoogbereidheid van de kant van de bisschoppen bijzonder klein is. Zij leggen vooral hun opvattingen op.  

Ik ben geschrokken van de naïviteit van Cordaid directeur René Grotenhuis. Hij stelt doodleuk dat de bisschoppen het 'voor 95 procent eens zijn met ontwikkelingssamenwerking, ook met het verduurzamen van ketens in de economie zoals Solidaridad zichzelf als hoofdtaak heeft opgelegd'. Zet dit eens af tegen de citaten uit het Katholiek Nieuwsblad. Het is algemeen bekend dat de bisschoppen ook niets met Cordaid hebben. Op termijn is een breuk onvermijdelijk; zo niet resteert verlies van iedere vorm van geloofwaardigheid.  

CMC gaf ook aan dat de band met de bisschoppen voor hen belangrijk is én de band met de religieuzen. En dat is precies de spagaat waar ze inzitten. De religieuzen hebben altijd een eigen positie gehad in de kerk, met een eigen speelruimte. Het is belangrijk die ruimte weer te benutten, lijkt me. Van Miva is niets vernomen.

Toch lijken deze organisaties nog meer ruimte te zien dan Solidaridad.

De tijd zal leren wie gelijk heeft. Mijn inschatting is dat de tijden sterk veranderd zijn.  Er waait een gure, kille wind door de kerk. Op alle fronten en alle hoeken van de kerk. Jarenlang zijn we uit de wind gehouden door mgr Muskens, de voorlaatste bisschopsreferent voor missie & ontwikkelingssamenwerking. Maar nu waait de kille wind voor het eerst ook op het terrein van missie en ontwikkelingssamenwerking. Met de komst van Mgr. Punt als bisschopreferent is het herfst geworden. Zijn strenge beleid past in het algemene beeld. We zijn al enige tijd gewend aan conservatieve bisschoppen. Maar er is wel iets veranderd. De nieuwe generatie orthodoxe bisschoppen combineert hun traditionele opvattingen met daadkracht. Bisschoppen als Gijsen, Ter Schure en Bomers waren niet echt sociaal begaafd. Zij kregen niet veel voor elkaar. Bisschoppen als Simonis en Muller waren conservatief, maar ook sterk pastoraal ingesteld. Ze opereerden met enige mildheid. Maar bisschoppen als Eijk en Punt pakken door. Het zijn managers en ze zetten hun visie om in daden en schrikken niet terug voor enige weerstand. Ze weten waar ze heen willen; een kleine, getrouwe kerk. ‘Burgemeester in oorlogstijd' is dus geen oplossing meer. Blijven om erger te voorkomen helpt niet meer.

Hoe waren de reacties vanuit de achterban?

Er is overweldigend gereageerd. Overwegend positief. Een beetje het gevoel van 'eindelijk, het hoge woord is er uit'. Maar de eerste reacties geven ongetwijfeld een vertekend beeld.

Ik ben heel benieuwd naar het resultaat van de enquête onder de parochies. Wat zal hun opstelling zijn. Het is moeilijk in te schatten.

Ik zag de suggestie langs komen dat er een 'overstapkaart' moest komen voor donateurs van de Vastenaktie naar Solidaridad.

Op zich een hartverwarmende reactie. Maar we zijn de energiesector niet. Dat gaan we niet doen. Maar voor veel katholieken wordt het stempel 'vrij van bisschoppelijke invloed' een kwaliteitsstempel. 

Veel vragen over wat er nu met de adventsactie gaat gebeuren.

Dat is inmiddels bekend. Cordaid zal onze actie overnemen.

Dat is toch teleurstellend.

Ik laat het oordeel graag aan anderen over.

Wat mild.

Nou ja, zo gaan de dingen toch in de grote-mensen-wereld. Niet?

Maar in veel reacties wordt wel gevraagd hoe de houding van de Vastenaktie beoordeeld moet worden. Daar moet je iets over zeggen.

Als dat moet dan doe ik dat, maar het liefst naar aanleiding van wat door hen zelf gezegd wordt over hun positie. Het interview van René Grotenhuis in Trouw van woensdag 17 februari is verhelderend.

Eerst iets over de context. De editie van woensdag had een viertal berichten over de katholieke kerk. Een artikel over de slepende kwestie van het sexueel misbruik van kinderen door de Ierse geestelijkheid, over de Brabantse dorpspastoor die de hostie weigerde aan prins carnaval, omdat hij een praktiserend homo blijkt te zijn, en over de Haarlemse bisschop Punt die een einde heeft gemaakt aan de plaatselijke oecumene in Purmerend. Berichten op verschillende pagina's in de krant; maar de onderlinge samenhang is groot. Er waait een kille wind door de kerk. Niemand blijft meer buiten schot.

Ook de ontwikkelingssamenwerking niet. In de afgelopen jaren konden organisaties als Vastenaktie en Solidaridad nog enigszins in de luwte opereren. Mgr. Muskens was bisschopreferent voor het werkterrein van missie en ontwikkelingssamenwerking en verdedigde onze beleidsruimte. Sinds enige tijd heeft mgr. Punt van Haarlem deze taak overgenomen en heeft de gure wind ook ons bereikt.

Vervolgens geeft Grotenhuis aan dat het nieuwe beleidskader van de bisschoppen minder knellend is voor Vastenaktie dan voor Solidaridad. Daar begint een deel van het probleem. In de afgelopen jaren heeft de Vastenaktie al een geleidelijke transformatie doorgemaakt. Enkele decennia lang was de Vastenaktie verbonden met de progressieve ontwikkelingen en bewegingen in de kerk. Het was een breed gedragen programma met een sterke reputatie. Toen mgr. Gijsen in de jaren zeventig in het Limburgse bisdom dit beleid afkeurde, gaf de Vastenaktie geen krimp. Samen met lokale initiatieven ontwikkelde de Vastenaktie een alternatief voor het bisschoppelijk conservatisme. Dat heeft toentertijd veel sympathie opgeroepen en draagvlak voor een vitale betrokkenheid vanuit parochies bij ontwikkelingssamenwerking behouden.

Van deze strijdbaarheid is niet veel meer over. In de afgelopen tien jaar heeft de Vastenaktie concessie op concessie gestapeld. De invloed van de bisschoppen is sterk toegenomen en de eigen beleidsruimte afgenomen. Weer een nieuwe stap op deze glijdende schaal maakt dan wellicht niet meer zoveel verschil. Maar je wordt meegezogen in een fuik die steeds nauwer wordt.  Uiteindelijk verlies je daardoor geloofwaardigheid en wervingkracht.

Solidaridad heeft dat niet gedaan en heeft een sterke organisatorische ontwikkeling doorgemaakt. Daarmee is het verschil met een steeds conservatiever beleid van de bisschoppen groter geworden. Inderdaad, het is zoals Grotenhuis zegt: 'Bij Solidaridad is het nieuwe beleid van de bisschoppen een wezenlijke verandering, bij Cordaid niet'.

Maar tegelijkertijd doet hij zichzelf onrecht. Vastenaktie is nu veel beter dan wat het worden gaat onder het nieuwe beleidskader. De invloed van de bisschoppen gaat wel degelijk toenemen en het beleidskader van de Vastenaktie zal niet meer leidend zijn, maar het beleidskader 'Kerken helpen kerk' - wat een eufemisme is voor 'katholieken helpen katholieken'. Het enige kanaal voor hulpverlening is het katholieke kanaal. Ieder project moet van een handtekening van de lokale bisschop voorzien zijn en de gelden worden via kerkelijke kanalen gekanaliseerd. Vastenaktie stond in de traditie van  inspirerende bisschoppen als Helder Camara, Arns, Romero en de vele naamloze religieuzen en pastoraal werkers die de voorkeurskeuze voor de armen maakten. Straks is de handtekening van een conservatieve bisschop voldoende om een project te gaan financieren.

Schets je niet een te negatief beeld?

Nee, helaas denk ik van niet. Want de orthodoxie beukt op de deur en er is geen houden meer aan. Overal in de kerk voltrekt zich dit proces. Bij de nieuwe generatie bisschoppen als Eijk en Punt is er sprake van een explosief mengsel van orthodoxie en daadkracht. Ze weten wat ze willen en schrikken niet terug voor weerstand. Hun kerk is een kleine kerk van getrouwen.

Grotenhuis geeft aan dat hij het jammer vindt dat de kerk wordt gezien als irrelevant, als een obstakel. Ik deel deze pijn met hem. Als er een tijd is waar we behoefte hebben aan een herbronning van het betere deel van onze culturele en religieuze tradities dan is het wel onze tijd. Een tijd met de gigantische uitdaging om de aarde te bewaren voor toekomstige generaties en het recht op een menswaardig bestaan voor de wereldbevolking van 9.5 miljard mensen in 2050  te verzekeren. Dat gaan we zonder een nieuwe waardeoriëntatie niet redden. Maar laten we het dan over de goede zaken hebben. Het kerkelijk beleid maakt de kerk tot een irrelevante factor en ontneemt ons het zicht op de bevrijdende betekenis van de verhalenbundel die bijbel heet. Alleen een krachtig tegengeluid kan nog een wending ten goede bewerkstelligen. Een breuk met het bisschoppelijk beleid is daarvoor een voorwaarde. En dat is geen afscheid van de kerk.

Het idee van Max Havelaar is in 1988 geboren in gesprekken met koffieboeren in Mexico. De Uciri-boerencoöperatie die stevig ondersteund werd vanuit het sociaal pastorale programma van het bisdom Tehnantepec onder de bezielende leiding van mgr Lona Reyes. Nu ontwikkelen we een programma voor duurzaam goud waarvan de urgentie is aangegeven door de moedige inzet van mgr. Ramazzini van San Marcos in Guatemala. Twee voorbeelden uit een lange reeks. Solidaridad zal dit type relaties blijven onderhouden omdat we er door gevoed worden in ons werk. Daar zit energie in.

Maar op veel plekken is de kerk een deel van het probleem en een belemmerende factor voor ontwikkeling. Niet alleen op het vlak van de seksuele - en familiemoraal - zoals Grotenhuis terecht stelt -, maar ook in haar visie op de plaats van de vrouw in kerk en samenleving.  En de politieke keuzes van de top van de kerk plaatst de kerk niet zelden aan de verkeerde kant van de barricade. Er zijn te veel voorbeelden waarbij de schending van mensenrechten, etnische zuivering  en de bevoordeling van elites steun kreeg vanuit kerken. We moeten dus gedifferentieerd spreken. Over belemmerende en begunstigende factoren, rollen en opvattingen. Dat veronderstelt een open dialoog en zelfreflectie; de voorwaarden daarvoor zijn in de katholieke kerk van Nederland niet meer aanwezig.

Wat verwacht je op de korte termijn?

De bisschoppen zijn met een brief gekomen aan de parochies. Dat is een verhullende boodschap. Voor de transparantie en om een eigen oordeel te kunnen vormen is het belangrijk dat het document van de bisschoppenconferentie, waarin het nieuwe model voor missie en ontwikkelingssamenwerking geschetst wordt, publiekelijk beschikbaar is. Daarom is het ook op deze website gezet.

We wachten het resultaat van de enquête onder de parochies nu eerst af. Op basis van deze gegevens gaan we ons beleid bepalen. Ik heb het gevoel dat we de parochies niet in steek mogen laten. Ik heb eerder het gevoel dat de bisschoppen de parochies in de kou laten staan. Er is zoveel demotivatie en teleurstelling aan de basis van de kerk. Juist het actieve deel van de parochies in MOV-groepen en betrokken bij allerlei diaconale activiteiten raakt geïsoleerd en verloren. Daar moeten we iets mee.  

Inspirerende verhalen en analyses zijn hierbij belangrijk. Onze voorzitter, Roelf Haan, heeft een lezenswaardig artikel geschreven onder de kop 'Het kerkelijk karakter van Solidaridad- de wereld is het werkveld'.

EdW