Bisschoppen nemen katholieke organisaties voor ontwikkelingssamenwerking in een wurggreep

Na veertig jaar verantwoordelijk te zijn geweest voor de organisatie van de adventsactie in de katholieke parochies geeft Solidaridad deze rol op. De bisschoppen hebben een nieuwe structuur voor Missie en Ontwikkelingssamenwerking in de rooms katholieke kerk gepresenteerd die voor Solidaridad niet acceptabel is. Volgens directeur Nico Roozen ‘eisen de bisschoppen volledige zeggenschap op over de bestemming van de gelden en wordt het beleid in een orthodox keurslijf gedrukt'. De adventsactie van Solidaridad staat in de diaconale traditie van de kerken, de inzet voor vrede en gerechtigheid.  De bisschoppen kiezen voor een naar binnen gerichte benadering onder het motto ‘kerken helpen kerken'.  Roozen: ‘het werk van Solidaridad laat zich meer omschrijven als ‘kerken helpen armen'.

Bisschoppen breken met wereldbetrokken model van kerk-zijn

In de nieuwe structuur nemen de bisschoppen de collectes, acties en campagnes die in de kerk worden gehouden in eigen hand. De ruimte die de missionair-diaconale organisaties in het verleden hadden om vanuit een eigen verantwoordelijkheid te communiceren met de parochies behoort hiermee tot het verleden. Dit geldt niet alleen voor de adventsactie van Solidaridad maar ook voor de Vastenaktie van Cordaid, de Pinksteractie van de Week Nederlandse Missionarissen uitgevoerd door CMC en de Miva. 'Het gehele missionaire veld wordt op de schop genomen. Het nieuwe model geldt voor de belangrijkste collectes in de katholieke kerk en is daarmee een breuk met een open en wereldbetrokken model van kerk-zijn', stelt Roozen. Gevraagd naar het standpunt van de andere organisaties wil Roozen hierover niet veel kwijt. 'Het is hun verantwoordelijkheid om hierover een positie te bepalen en deze te communiceren'. Solidaridad is tot op dit moment wel de enige organisatie die het 'bisschoppelijke dictaat' resoluut heeft afgewezen. 'In 2009 is een aantal gesprekken gevoerd met een delegatie van de bisschoppenconferentie onder leiding van de Haarlemse bisschop mgr. Punt. 'Er zat geen enkele beweging in het standpunt van de bisschoppenconferentie. Het was slikken of stikken', stelt Roozen. 'Ik vermoed dat de andere missionaire organisaties om opportunistische redenen met de lijn van de bisschoppen zullen meegaan'.

Uitvoering is onder controle bisschoppen

In het door de bisschoppen vastgestelde model worden de Vastenaktie, Solidaridad, WNM en Miva  'uitvoeringsorganisaties van bisschoppelijk beleid'. Een in te stellen Bisschoppelijke Commissie Missie en Ontwikkelingssamenwerking (BCMO) wordt de eigenaar van de acties en collectemomenten die gekoppeld zijn aan de Advent, Vasten en Pinksteren; de BCMO verstrekt een opdracht aan de uitvoeringsorganisaties. Het fondsenwervend, liturgisch en educatief materiaal dat de uitvoeringsorganisaties presenteren naar de parochies moet goedgekeurd worden door de BCMO. 'Bij een meningsverschil is een uitvoeringsorganisatie direct inwisselbaar voor een andere meer gezagsgetrouwe organisatie. Er wordt ons geen enkele zekerheid gegeven over de periode waarin een uitvoeringsorganisatie een mandaat heeft. Dat is onwerkbaar', stelt Roozen. 'Het liturgische materiaal wordt onder een 'Latijns' criterium beoordeeld en de vereiste kerkelijke signatuur van de fondsenwerving biedt ons weinig mogelijkheden om echt te laten zien wat er in de derde wereld gebeurt.'

Geen zeggenschap meer over gelden 

De bisschoppen willen de volledige zeggenschap over de 'kerkelijk vergaarde middelen'. Hun definitie is breed. Het gaat niet alleen om de collecteopbrengsten, maar ook om de gelden die worden opgebracht door marketingacties en donaties via legaten en erfenissen. 'Jaarlijks zouden  we deze opbrengsten moeten aanmelden en in beheer moeten geven aan de projectencommissie van de BCMO', stelt Roozen. 'Dit is volstrekt onacceptabel en in strijd met belangrijke uitgangspunten van transparante fondsenwerving. Een fondsenwerver die geen finale zeggenschap heeft over de besteding van de aan hem toevertrouwde midden kan geen verantwoording afleggen aan zijn donateurs.  De goede gever doneert in vertrouwen aan bijvoorbeeld de Vastenactie, maar de Vastenactie heeft geen zeggenschap over de bestedingen. De besluitvorming daarover ligt bij een partij  met een ander profiel dan die van de fondsenwerver, namelijk bij de bisschoppen. Voor Solidaridad is dit uit ethisch oogpunt een onbegaanbare weg.'

Binnenkerkelijke oriëntatie

'Maar mijn belangrijkste zorg heeft betrekking op de inhoud van het beleid', stelt Roozen. De bisschoppen kiezen voor de lijn 'kerken helpen kerken'. Dit betekent  dat alle bestedingen via kerkelijke structuren moeten gaan lopen. Een handtekening van een lokale bisschop is vereist onder ieder projectvoorstel. De gelden moeten gekanaliseerd gaan worden via kerkelijke bureaus. 'Er mag van uitgegaan worden dat de bisschoppen liever een seminarie financieren dan een trainingsprogramma van boeren. De binnenkerkelijke oriëntatie staat ver af van onze opvattingen over de verantwoordelijkheid en de dienstbaarheid van kerken in de samenleving'. Bovendien moeten alle projecten passen binnen de 'sociale leer en moraal van de RK Kerk'. Volgens Roozen zal de sociale leer niet direct een probleem vormen. 'Pauselijke encyclieken zeggen verstandige dingen over belangrijke wereldvraagstukken hoewel zij aan betekenis verliezen omdat de afzender aan gezag heeft ingeboet. Maar de moraal van de kerk levert grote problemen op terreinen als de bestrijding van HIV en een verantwoorde bevolkingspolitiek. Hoogkerkelijke opvattingen over de positie van de vrouw in kerk en samenleving en over homoseksualiteit zijn belemmerende factoren voor emancipatie. Een zekere mate van 'door de vingers zien' lijkt nu weer verleden tijd. Alle touwtjes worden weer strak aangehaald'.

Solidaridad slaat vleugels uit

Roozen is optimistisch over de toekomst van Solidaridad zonder kerkelijk mandaat. 'Veel kerkmensen zullen ons trouw blijven en ons werk blijven steunen. Als parochies willen blijven collecteren voor Solidaridad zullen we hen van ondersteunend materiaal blijven voorzien. In de afgelopen twee decennia is de organisatie sterk gegroeid. Van een werkbudget van twee miljoen euro naar het actuele budget voor 2010 van rond twintig miljoen euro. Vanaf de start van het Max Havelaar-initiatief in 1988 heeft Solidaridad een geprofileerd programma ontwikkeld rond de verduurzaming van hele productieketens voor een groot aantal producten. Dat heeft ons veel steun opgeleverd.'

Roozen wijst op een veelbelovende nieuwe ontwikkeling. 'Nu de bisschoppen hun bestuurszetels hebben opgegeven kunnen we Solidaridad verder ontwikkelen naar een internationale netwerkorganisatie van negen regionale centra over de wereld. In deze internationale organisatie zullen de Zuidelijke partners volledig mee gaan doen in de gezamenlijke besluitvorming. Daar ligt de toekomst van ontwikkelingssamenwerking.' Solidaridad slaat haar vleugels uit.