Onderbetaling kernoorzaak van misstanden
Onderbetaling is een structureel probleem in de meeste risicoketens van supermarkten en is een belangrijke oorzaak van andere grove misstanden zoals armoede, kinderarbeid en dwangarbeid. Supermarkten zetten stappen om een leefbaar inkomen te realiseren voor cacaoboeren en arbeiders op bananenplantages. Zo beloven Albert Heijn, Dirk, Jumbo en Plus om langdurig een leefbaar inkomen voor cacaoboeren mogelijk te maken voor alle cacao in hun huismerkproducten. Lidl belooft dit in een aantal landen voor alleen zijn huismerk chocoladerepen. Aldi is de enige supermarkt die nog geen enkele toezegging heeft gedaan. Alle zes de supermarkten nemen actie voor leefbare lonen voor arbeiders op bananenplantages. Maar in andere toeleveringsketens gebeurt dit nog veel te weinig.
Gustaaf Haan, programmadirecteur Questionmark: “Supermarkten hebben mede de verantwoordelijkheid om mensenrechten te waarborgen, waaronder eerlijke betaling van boeren en arbeiders, voor álle producten die in hun schappen liggen. Zolang dat niet gebeurt, houden ze oneerlijke handel in stand. Niet willens maar wel wetens.”
Misstanden in kaart maar weinig actie
Superlijst Sociaal is een initiatief van denktank Questionmark in samenwerking met Oxfam Novib en Solidaridad. Het onderzoek vergelijkt de zes grootste Nederlandse supermarkten op transparantie en het respecteren van de mensenrechten van boeren en arbeiders, en de positie van vrouwen in hun toeleveringsketens.
Transparantie is een voorwaarde om mensenrechten te waarborgen. Dat begint met waar een product vandaan komt. Dan kan een supermarkt onderzoeken onder welke omstandigheden het is gemaakt. Alle supermarkten brengen sinds een aantal jaar in kaart waar het risico op bijvoorbeeld onderbetaling en kinderarbeid hoog is. Maar dat inzicht leidt tot weinig actie.
Lidl voert opnieuw de ranglijst aan, mede doordat het zijn risicoketens in kaart brengt en aanpakt met actieplannen. Heske Verburg van Solidaridad: “Supermarkten weten waar de risico’s zitten; het is tijd voor actie! Bij cacao en bananen zien we dat het kan. Nu is het zaak dit te verbreden naar alle risico-ketens. Begin bijvoorbeeld met koffie.”
Foto: Gordwin Odhiambo / Solidaridad
Vrouwen blijven achtergesteld
Supermarkten schieten ook nog steeds tekort op vrouwenrechten. Geen enkele supermarkt pakt de loonkloof in zijn toeleveringsketens aan, terwijl ze allemaal erkennen dat vrouwen aanzienlijk minder verdienen. Alleen Lidl heeft actieplannen om geweld tegen vrouwen te voorkomen en de loonkloof te dichten. De andere supermarkten hebben jaren geleden beloofd aan de slag te gaan met vrouwenrechten, maar van die toezegging komt nauwelijks iets terecht.
Zonder structureel beleid geen eerlijke boodschappen
Eline Achterberg, supermarktexpert bij Oxfam Novib, roept de supermarkten op tot actie: “Onderbetaling is geen incident, maar een verdienmodel. Supermarkten stellen hun winst boven alles. Daar betalen boeren en arbeiders, vooral vrouwen, de rekening voor. Supermarkten hebben de macht om dit te veranderen, nu moeten ze die ook gebruiken.”
Superlijst Sociaal 2026 is een samenwerking van QuestionMark, Oxfam Novib, Rikolto en Solidaridad. Lees meer over Supermarkten en mensenrechten in het Nederlandstalige rapport en in het achtergrondrapport met de onderzoeksdata.
