Hoge prijzen verbloemen structurele kwetsbaarheid
De Barometer laat zien dat de hoge prijzen van nu, afgezet tegen de verwoestende lage prijzen van 2001-2003, geen uitingen zijn van afzonderlijke crises, maar twee hoofdstukken in hetzelfde verhaal. Hoewel de koffieprijzen nu ver boven de niveaus van de afgelopen decennia liggen (figuur 1), blijven de structurele omstandigheden die het inkomen van boeren ondermijnen — krappe marges, stijgende kosten en kwetsbaarheid voor klimaatverandering — onopgelost door de recente prijsstijging. De toeleveringsketen staat nog steeds onder enorme druk van hogere kosten. Sjoerd Panhuysen van Ethos Agriculture, de hoofdauteur van de Koffiebarometer, zegt daarover: “In 20 jaar is vooral de taal verandert: minder zorgen over honger in de koffielanden, en meer over de kosten van een dagelijkse espresso.”
Deze eeuw hebben vrijwillige certificering en samenwerkingsverbanden de omstandigheden voor een deel van de boeren verbeterd, maar niet op een schaal of niveau die fundamentele verandering brengt. De wereldwijde koffiehandel wordt nog steeds gedomineerd door korte-termijn-handel, wisselvallige prijzen en de vele risico’s op de schouders van de boer. Ethos Agriculture en de maatschappelijke organisaties achter het rapport — Conservation International, Solidaridad en VOCAL — constateren dat een duurzame sector niet kan worden gebouwd op alsmaar te goedkope koffie.
De sector bestrijdt symptomen, geen oorzaken
De waardeverdeling van een kilopak gebrande gemalen koffie op de Duitse markt. De figuur illustreert dat 10% van de waarde van koffie afhankelijk is van onbetaalde arbeid door gezinnen van koffieboeren (Basic, 2024).
Tien procent van de kosten van een pak supermarktkoffie wordt in feite gesubsidieerd door boerengezinnen met onbetaalde arbeid (figuur 7). Hoewel de sector jaarlijks honderden miljarden euros winst maakt in de handel, verwerking en verkoop, stroomt de waarde consequent niet terug naar de boeren waarvan de industrie afhankelijk is. De groeiende winsten in de koffie-economie vullen veel zakken, behalve die van de boeren. De waarde wordt vooral verdeeld onder de merken, handelaren, de retail en makers van bijvoorbeeld koffiecapsules. Een flink deel van de omzet gaat naar aandeelhouders (figuur 9) via constructies in landen met de laagste belastingtarieven. Koffie verbouwen blijft ondergewaardeerd en de prijzen weerspiegelen niet de reële kosten voor het levensonderhoud van boerengezinnen en voor aanpassingen tegen klimaatverandering.
De scheve verdeling is structureel. Bedrijven financieren boerenprogramma’s en hebben duurzaame doelen, terwijl de kernactiviteiten blijven leunen op te goedkope grondstoffen en ondoorzichtige handelsstructuren. De machtsstructuren en concentratie van commerciële belangen worden niet ter discussie gesteld. Totdat de inkoop door bedrijven structureel verandert, en de waarde en het risico beter worden gedeeld met boeren, gaan investeringen in duurzaamheidsprogramma’s de problemen niet oplossen.
Regulering vereist transparantie
Regulering van de markt kan een gelijk speelveld creëren. Dat is nodig om het kortetermijn-winst-gedreven gedrag van bedrijven te veranderen. De koffie-industrie ondergaat momenteel een verschuiving van een vrijwillige aanpak naar wettelijke verplichtingen, zoals de EU-ontbossingsverordening en de Europese ‘anti-wegkijkwet’ (CSDDD). Deze golf van nieuwe wetgeving, die ook in markten buiten Europa op gang komt, vereist dat bedrijven de negatieve gevolgen voor mens, natuur en milieu in hun toeleveringsketens voorkomen, beperken, controleren en openbaar maken. Het rapport benadrukt dat marktbrede regulering alleen kan slagen als transparantie en verantwoording in de sector gelijke tred houden.
Maar de Barometer belicht een verontrustende trend van “greenhushing”, het stilletjes veralgemeniseren van openbare rapportages om controle te vermijden. Bedrijven beschrijven niet langer de resultaten van hun handelen in de keten, maar steeds vaker alleen het proces. Van de vijftien grote bedrijven die zijn beoordeeld, maakt niet één zijn prijsstructuren, contractduur of betaalde premies openbaar. Zonder publieke rapportage is er geen geloofwaardige manier om te controleren of investeringen van bedrijven de omstandigheden voor koffieboeren echt verbeteren.
De wettelijke Europese eisen voor traceerbare, ontbossingsvrije koffie vereist kapitaal en inkomenszekerheid waar kleine boeren niet over beschikken. Die nieuwe wettelijke eisen zijn de verantwoordelijkheid van de koper, niet die van de boer.
Een oproep tot markthervorming
De Koffie Barometer 2026 concludeert dat het falen van de markt niet wordt opgelost met ingrepen van of bij de boer. De keuze is niet tussen duurzaamheid en winstgevendheid; die zijn onderling van elkaar afhankelijk. Blijvende verandering in de koffiesector is alleen mogelijk door een fundamentele hervorming van de economische structuur inclusief inkooppraktijken. De urgentie wordt versterkt door klimaatverandering en natuurverlies. Die bepalen waar koffie nog kan worden verbouwd en vergroten de risico’s en kosten van inkoop. Een veerkrachtige toeleveringsketen, de geloofwaardigheid en het maatschappelijk draagvlak voor de koffiesector zijn afhankelijk van het internaliseren van alle economische, sociale en ecologische kosten. Verantwoorde inkoop moet de kern zijn van een lange-termijn bedrijfsstrategie; niet een vrijwillige investering in duurzaamheidsprogramma’s.
De Koffiebarometer 2026 roept grote branders en handelaren op om zich te committeren aan fundamentele principes van verantwoord inkopen, zoals lange-termijn-relaties en het delen van waarde en risico’s. Dat is een voorwaarde om de welvaart en waardigheid van boerengezinnen te borgen, omvat leefbare inkomens en lonen, en een gezonde leefomgeving. Politici en beleidsmakers moeten publieke financiering afstemmen op structurele markthervormingen, marktbrede regelgeving aannemen die een gelijk speelveld creëert, en controleerbare publieke rapportages vereisen om verantwoording door de gehele koffiesector te garanderen.