Alejandra op haar koffieplantage

Alejandra Gurgúa Ruiz buigt zich over de tafel tijdens een cuppingsessie (professionele koffieproeverij) terwijl de aroma’s van vers gezette koffie opstijgen. Geuren van chocolade, citrus en geroosterde suiker vullen de ruimte. Met een geoefende beweging breekt ze de korst van de koffie en ademt diep in voordat het proeven begint.

Eén voor één beoordeelt ze de monsters nauwkeurig op aroma, diepte, zuurgraad en balans. Elke kop koffie weerspiegelt een reeks keuzes die al zijn gemaakt lang voordat de bonen de tafel bereikten.

Als gecertificeerd Q-Grader werkt ze volgens dezelfde kwaliteitsnormen die worden gehanteerd op internationale markten. Haar werk is meer dan een technische taak. Ze speelt een essentiële rol in het waarborgen van kwaliteit, consistentie en traceerbaarheid, factoren die van groot belang zijn voor toegang tot markten met een hogere toegevoegde waarde.

Toch heeft ze haar expertise niet opgebouwd in een laboratorium. Die is gevormd op de koffievelden van Chiapas, door jaren van leren, verantwoordelijkheid nemen en zich aanpassen aan nieuwe omstandigheden. Vandaag vervult ze een belangrijke rol binnen haar coöperatie. Haar verhaal staat voor een bredere ontwikkeling binnen de koffieketen: een ontwikkeling waarin vrouwen en jongeren niet langer alleen deelnemen, maar steeds vaker ook leidinggeven.

Een keerpunt: terug naar het veld
Als kind droomde Alejandra ervan om actief betrokken te zijn bij de coöperatie waar haar familie lid van was: Comon Yaj Noptic in Chiapas. Toch leek haar toekomst zich elders af te gaan spelen. Ze studeerde agronomie in Tuxtla Gutiérrez en werkte aan een leven buiten haar geboortedorp. Toen veranderde alles: haar vader overleed.

Van de ene op de andere dag kwam de verantwoordelijkheid voor de boerderij bij haar moeder, haar zussen en haarzelf te liggen. Terugkeren naar huis was geen optie meer. Het was noodzakelijk. De ene dag was ze nog student, omringd door colleges en praktijklessen. De volgende dag stond ze op een koffie perceel, geconfronteerd met de onzekerheid van een oogst en de verantwoordelijkheid om het levensonderhoud van haar familie veilig te stellen.

“Ik keerde terug naar huis met de angst dat we het niet zouden redden,” vertelt ze. “Er waren veel twijfels.” In Tuxtla blijven betekende haar studie voortzetten. Terugkeren betekende onzekerheid, verantwoordelijkheid en risico.

Ze koos ervoor terug te keren.

Die beslissing markeerde het begin van een nieuw hoofdstuk, waarin ze verantwoordelijkheid nam voor de boerderij en actief bijdroeg aan het voortbestaan van de koffieproductie van haar familie.

“Wanneer vrouwen elkaar steunen, vinden we onze kracht en samen hebben we ervoor gezorgd dat het lukte.” – Alejandra Gurgúa

In de jaren die volgden breidde ze haar technische kennis uit via trainingen, cupping sessies en het halen van diploma’s. Later behaalde ze in Peru een professionele certificering, waarmee ze een van de weinige vrouwen in haar regio werd die is opgeleid als professionele koffieproever.

Barrières doorbreken: gender, jongeren en erkenning
In Alejandra’s gemeenschap waren vrouwen traditioneel alleen betrokken bij de oogst. Besluitvorming, technische werkzaamheden en markttoegang werden gezien als taken voor mannen. Dat geldt niet alleen voor haar gemeenschap. Hoewel vrouwen een centrale rol spelen in de koffieproductie, blijven structurele ongelijkheden een belangrijke uitdaging.

Een gender- en jongeren analyse die Solidaridad in 2025 uitvoerde onder kleinschalige koffieboeren in Chiapas, Veracruz en Puebla, bracht de volgende resultaten aan het licht:

– Slechts 40% van de vrouwen gaf aan dat zij land op eigen naam bezitten.
– Vrouwen verrichten een dubbele of zelfs drievoudige werklast: op het koffie perceel, in het huishouden en soms ook daarbuiten.
– Mannen verdienen gemiddeld 40% meer inkomen dan vrouwen.
– Slechts 22% van de vrouwen neemt beslissingen over de besteding van inkomsten.
– Slechts 8% van de vrouwen bekleedt een leidinggevende functie binnen hun gemeenschap, terwijl ook jongeren nauwelijks vertegenwoordigd zijn in besluitvormingsprocessen: 80% heeft geen leiderschapsrol.

Deze ongelijkheden zijn niet alleen een sociaal vraagstuk. Ze beïnvloeden ook de manier waarop koffiesystemen functioneren en hebben gevolgen voor productiviteit, inkomensverdeling en duurzaamheid op de lange termijn. Toen zij begon deel te nemen aan cuppingsessies, was zij de enige vrouw in de ruimte. Haar aanwezigheid in technische functies werd niet vanzelfsprekend gevonden en haar ambitie om te reizen, trainingen te volgen en zich verder te ontwikkelen in een gespecialiseerde rol werd regelmatig in twijfel getrokken.

Gaandeweg begon haar deskundigheid die opvattingen te veranderen. Ze groeide van deelnemer uit tot een gerespecteerde professional binnen haar coöperatie en kreeg steeds meer invloed in de ruimtes waar beslissingen worden genomen. Kennis opdoen was daarbij niet voldoende. Ze moest ook erkenning krijgen.

Van participatie naar leiderschap
Op haar vijfentwintigste nam Alejandra deel aan het programma Jóvenes Renovando el Futuro (Jongeren bouwen aan de toekomst) van Solidaridad, samen met 28 jonge kleinschalige koffieboeren onder de dertig jaar.

Het programma speelt in op een bredere uitdaging. In veel plattelandsgebieden zorgen beperkte kansen en lage landbouwinkomsten ervoor dat jongeren de landbouw verlaten en naar andere regio’s migreren.

“Toen Solidaridad Jóvenes Renovando el Futuro lanceerde, wist ik dat dit de kans was waarop ik had gewacht.” – Alejandra Gurgúa

Door training, begeleiding en praktische stimulansen te combineren, biedt het programma jonge boeren perspectief om in hun gemeenschap te blijven en actief bij te dragen aan de toekomst van de koffiesector. Voor veel jonge boeren en vrouwelijke producenten vormen beperkte toegang tot land, kennis en besluitvormingsprocessen belangrijke obstakels. Het aanpakken van deze uitdagingen is niet alleen belangrijk voor gelijkheid, maar ook voor de weerbaarheid van de koffieketen.

Haar technische kennis groeide, maar ook haar vermogen om ideeën aan te dragen, veranderingen voor te stellen en gehoord te worden. Haar grootste uitdaging lag niet op technisch vlak, maar in het verkrijgen van erkenning en het laten horen van haar stem in omgevingen waar die niet vanzelfsprekend werd gehoord. Na verloop van tijd groeide zij uit tot een actieve leider binnen haar organisatie.

Leren in de praktijk: van training naar kennisdeling
Deze ontwikkeling kreeg verder vorm via het diploma De la Parcela a la Taza (“Van perceel tot kopje”), uitgevoerd door de coöperatie Comon Yaj Noptic met ondersteuning van ECOSUR, Café del Mar en Solidaridad.

Het programma sluit nauw aan op de werkelijke productiecyclus van koffie en verbindt wat er op het veld gebeurt met wat uiteindelijk in het kopje wordt beoordeeld.

In plaats van kennis los van de praktijk over te dragen, staat leren door te doen centraal. Het doel is niet alleen kennis opbouwen, maar deze ook toepassen en delen binnen de gemeenschap.

Dit jaar leidt Alejandra, als lid van het technische team van de coöperatie, Module 3. Daar begeleidt zij boeren en technici bij belangrijke processen zoals natte verwerking, drogen en kwaliteitsbeoordelingen. Daarmee draagt zij bij aan beter beheer na de oogst en een consistente kwaliteit van de koffie.

Haar rol laat een belangrijke verandering zien: kennis komt niet langer uitsluitend van buitenaf, maar wordt steeds vaker binnen de coöperatie zelf ontwikkeld en gedeeld.

“Alejandra laat zien dat wanneer kennis samengaat met vastberadenheid, vrouwen en jongeren een leidende rol kunnen spelen, hun gemeenschap kunnen versterken en bouwen aan een sterke toekomst voor de koffiesector.” – Aldo Michel Soriano Pérez, Coffee Project Officer bij Solidaridad Mexico

Dankzij deze aanpak blijft kennis niet beperkt tot individuele deelnemers, maar verspreidt zij zich binnen de regio. Zo worden lokale capaciteiten versterkt en ontstaan beter traceerbare en concurrerende koffieketens.

Structurele ongelijkheden aanpakken: naar inclusievere systemen
Bij Solidaridad geloven we dat het aanpakken van genderongelijkheid meer is dan een kwestie van sociale rechtvaardigheid. Het heeft directe invloed op de toepassing van duurzame landbouwpraktijken en op de prestaties van productiesystemen.

Om deze ongelijkheden aan te pakken, zet Solidaridad in op benaderingen die verder gaan dan technische training alleen. Een voorbeeld hiervan is het Gender Action Learning System (GALS), een participatieve methodologie die gezinnen ondersteunt bij het analyseren van hun eigen situatie, het identificeren van genderongelijkheid en het gezamenlijk plannen van veranderingen.

Waarom is dit belangrijk? Omdat inclusievere besluitvorming leidt tot een grotere toepassing van duurzame praktijken, hogere productiviteit en meer weerbaarheid. Deze benaderingen worden inmiddels ook in Mexico toegepast en dragen bij aan inclusieve en duurzame koffiesystemen.

Van kennis naar impact: bouwen aan de toekomst van de koffieketen
Voor Alejandra is de impact van deze ontwikkeling duidelijk zichtbaar op haar eigen perceel.

“Waar ik het meest trots op ben, is mijn perceel. Ik had nooit gedacht dat ik mijn eigen koffie zou kunnen beoordelen of de manier waarop ons werd geleerd te boeren zou kunnen veranderen. Vandaag kan ik een actief, productief en innovatief perceel laten zien.” – Alejandra Gurgúa

De kennis die zij heeft opgedaan is niet theoretisch. Ze past die dagelijks toe in de praktijk, waardoor beheer, kwaliteit en duurzaamheid verbeteren. Het zijn resultaten die ze kan zien, meten, onderbouwen en delen met andere boeren. Alejandra blijft zich ontwikkelen binnen haar coöperatie. Ze verdiept haar expertise op het gebied van kwaliteitscontrole en markttoegang en begeleidt tegelijkertijd andere boeren, vooral jonge vrouwen, om een actievere rol te spelen binnen de koffieproductie. Ze zet zich actief in om een nieuwe generatie vrouwen te stimuleren om deel te nemen en leiding te nemen.

“Wees niet bang. Het leven zit vol uitdagingen en niets wat de moeite waard is, is gemakkelijk. Wat ons meer moeite kost, waarderen we meer. We moeten leren leven met angst, maar ook begrijpen dat we sterk zijn en veel kunnen bereiken.” – Alejandra Gurgúa

Haar verhaal laat zien wat mogelijk wordt wanneer kennis, kansen en erkenning samenkomen.

“Ik voel zoveel emoties wanneer ik denk aan alles wat mijn dochter heeft bereikt. Ik ben ontzettend trots en blij voor haar.” – Concepción Ruiz Pérez, kleinschalige koffieboerin en moeder van Alejandra